Mae gan y bardd John Ormond gerdd i ‘Cathedral Builders’ sy’n sôn am lafur y bobl ddienw, anghofiedig a fu wrthi dan amgylchiadau anodd yn codi’r eglwysi cadeiriol mawr yn yr Oesoedd Canol. Dyfalu mae’r gerdd taw pobl gyffredin oedden nhw, yn byw bywyd cyffredin fel pawb arall, ond yn cael y fraint a’r cyfle o edrych ar dŵr yr eglwys a dweud ‘fi wnaeth hwnna’. Heddiw, ganrifoedd yn ddiweddarach, rydyn ni’n edmygu’r campweithiau heb feddwl fawr ddim am y rhai a’u lluniodd. A go brin y bydden ni am roi llawer iawn o amser i’r maswniaid a’r labrwyr wrth inni edmygu gogoniannau Tyddewi, Efrog, Caer-wynt, Caersallog a llawer i eglwys arall. Mae hynny’n wir ymhob rhan o fywyd, mae’n debyg. Sawl torth o fara brynais i dros y blynyddoedd heb feddwl dim am y pobydd a’i lafur a’i amser? Sawl gwaith dwi wedi bod yn ddi-hid o waith rhywun arall heb ddeall y cefndir, yr anawsterau, a’r ymdrech? Fyddwn i fyth yn dod i ben petaen ni’n trio gwneud, beth bynnag. Mae cymdeithas yn gorfod dibynnu ar waith pawb gyda’i gilydd er mwyn inni allu byw, a fydden ni ddim am restru eu henwau i gyd bob dydd a phob nos. Un o beryglon astudio hanes yw bod yr hanes hwnnw’n canolbwyntio ar enwogion – brenhinoedd, uchelwyr, tirfeddianwyr, perchenogion gweithfeydd a’u tebyg – yn anochel felly, am mai’r bobl hynny sydd yn gadel cofnodion ar eu hôl i ni eu hastudio. Nid mor aml y bydd haneswyr yn cael hyd i ddigon o wybodaeth am bobl gyffredin a bywyd bob dydd i allu rhoi darlun cyflawn ohonyn nhw, ac mae’n wych o beth pan fydd hynny’n digwydd, fel yn llyfr enwog Emmanuel Ladurie am ardal Montaillou yn yr Oesoedd Canol. Wrth inni ddarllen yr efengylau, cawn hanes dysgeidiaeth a gweithredoedd Iesu, ac fe gwrddwn ag unigolion eraill. Yn aml iawn cawn wybod am eu cyfarfyddiad â Iesu, heb glywed dim am eu bywyd cyn hynny neu wedyn. Ond mae’r efengylwyr yn pwysleisio bod y cyfarfyddiad yn gadael ei ôl – doedd bywyd Sacheus na Mair Magdalen fyth yr un fath wedi i Iesu groesi eu llwybrau. Roedd miloedd eraill hefyd, y bobl ddienw yn y dyrfa, na wyddon ni ddim amdanyn nhw, ond a oedd yn clywed ei eiriau a’i ddysgeidiaeth ac yn cyfrannu trwy eu presenoldeb. Eu cof gwlad nhw a fu’n help i drosglwyddo’r ddysgeidiaeth nes iddi gael ei rhoi ar bapur. Ac fel mae’n dyled ni’n fawr i’r gweithwyr a gododd yr eglwysi mawrion, mae’n dyled ni’n fawr i’r llu a wrandawodd ac gadwodd eiriau Iesu yn eu calonnau a’u dilyn yn eu bywydau.