Roedd T B Macaulay, yr hanesydd o oes Victoria, yn arfer ymffrostio yn ei allu i gadw pethau ar ei gof, gan honni y gallai atgynhyrchu Pilgrim’s Progress Bunyan yn gyfan petai pob copi ohono’n diflannu oddi ar wyneb y ddaear. Wrth gwrs ddododd neb mohono ar ei brawf, ond roedd ei gyfoedion yn cydnabod bod ganddo gof eithriadol. Erbyn heddiw mae’r arfer o ddysgu ar y cof yn llai cyffredin nag y bu. Ar un adeg byddai disgwyl i blant Ysgolion Sul gofio adnodau a phenodau cyfan o’r Beibl, ond prin iawn y bydd pobl yn gwneud nawr. Eto i gyd, mae un salm sy’n debyg o fod ar gof llawer o bobl o hyd, sef Salm 23, ‘Salm y Bugail’. Hon yw’r anwylaf o’r holl salmau, mae’n debyg am ei bod yn cyflwyno inni ddarlun cynnes, cysurlon o Dduw yn fugail ac yn ymgeleddwr, yn amddiffynfa ac yn nodded yn y dyffryn tywyll du. Mae’n salm sy’n siarad â ni yn ein hamheuon a’n hiselder. Yn y fersiwn traddodiadol a geir ym Meibl 1620 y mae’r salm yn gyfarwydd inni, ac nid yw’n hawdd dygymod â chyfieithiadau eraill, er bod y rheini’n aml yn fwy agos at y gwreiddiol. Does dim llawer o newid o 1620 yn fersiwn y Beibl Cymraeg Newydd, a hwyrach fod ‘ac y mae ef yn fy adfywio’ yn fwy eglur nag ‘efe a ddychwel fy enaid’. Ond mae un rhagoriaeth amlwg yn y cyfieithiad diweddaraf, lle mae ‘glyn cysgod angau’ wedi troi yn ‘ddyffryn tywyll du’. Fe fydd unrhyw un sydd wedi dioddef o iselder ysbryd yn deall perthnasedd y cyfieithiad newydd. Yn ei esboniad ar ddetholiad o Lyfr y Salmau, Cerddi Seion (1975) mae Gwilym H Jones yn pwysleisio bod Salm 23 yn cynnwys dau ddarlun o Dduw, oherwydd yn yr adnodau olaf nid Duw’r bugail sy’n cael ei ddarlunio, ond Duw’r gwesteiwr, sy’n paratoi bwrdd inni ac yn ein croesawu i’w bresenoldeb. Dros y blynyddoedd rwyf wedi pendroni dipyn am y ford yng ngŵydd fy ngelynion. Wedi’r cyfan, dwi ddim yn credu bod gen i elynion, ddim trwy wybod imi beth bynnag. Ond ai’r gelynion pennaf yw ein hofnau? Mae’r ddau ddarlun, y bugail a’r gwesteiwr, yn dod yn un am fod Duw yn ein harwain drwy’r tywyllwch i goncro’r ofnau i gyd. Dy ragorol drugaredd Fydd eiddof ddyddiau fy mywyd, Ac yn dy ŵydd, dy dragwyddol Dref fydd fy haddef i.                                     (Dic Jones)